Hart- en Vaatscreening: Wie, Wanneer en Waarom?

Wat is hart- en vaatscreening?

Hart- en vaatscreening, ook wel cardiovasculaire screening genoemd, is een reeks medische onderzoeken die als doel heeft om risicofactoren voor hart- en vaatziekten op te sporen bij mensen die (nog) geen klachten hebben. Het gaat om preventieve geneeskunde: in plaats van te wachten tot iemand een hartinfarct of beroerte krijgt, probeer je de onderliggende risicofactoren vroeg te herkennen en te behandelen.

Het concept is vergelijkbaar met andere vormen van screening, zoals het bevolkingsonderzoek naar borstkanker of darmkanker. Bij cardiovasculaire screening wordt echter niet gezocht naar een specifieke ziekte, maar naar een combinatie van risicofactoren die samen het risico op toekomstige hart- en vaatziekten bepalen. Deze risicofactoren omvatten onder meer hoge bloeddruk (hypertensie), verhoogd cholesterol (dyslipidemie), diabetes mellitus, roken, overgewicht en een belaste familiegeschiedenis.

Er is een belangrijk verschil tussen screening en diagnostiek. Screening vindt plaats bij mensen zonder klachten en is gericht op het identificeren van risico. Diagnostiek vindt plaats wanneer iemand al klachten heeft (bijvoorbeeld pijn op de borst of kortademigheid) en is gericht op het stellen van een diagnose. Screening leidt niet altijd tot een diagnose, maar kan wel aanleiding zijn voor aanvullend onderzoek of het starten van preventieve behandeling.

Primaire en secundaire preventie

In de cardiologie wordt onderscheid gemaakt tussen primaire en secundaire preventie. Primaire preventie richt zich op mensen die nog geen hart- of vaatziekte hebben gehad en heeft als doel om het optreden van een eerste cardiovasculair event te voorkomen. Hart- en vaatscreening valt onder primaire preventie. Secundaire preventie is gericht op mensen die al een hartinfarct, beroerte of andere cardiovasculaire aandoening hebben doorgemaakt en heeft als doel om herhaling te voorkomen. Bij secundaire preventie is screening niet meer aan de orde; deze patienten staan al onder behandeling en controle van een cardioloog.

Wie moet zich laten screenen?

Niet iedereen hoeft zich op dezelfde manier en op hetzelfde moment te laten screenen. De Nederlandse richtlijnen, opgesteld door het Nederlands Huisartsen Genootschap (NHG) en de Nederlandse Vereniging voor Cardiologie (NVVC), geven duidelijke aanbevelingen over wie er in aanmerking komt voor cardiovasculaire screening.

Leeftijd als uitgangspunt

De algemene aanbeveling is dat volwassenen vanaf 40 jaar minimaal eenmaal een cardiovasculaire risicobeoordeling laten uitvoeren. Bij mannen is het risico op hart- en vaatziekten gemiddeld hoger dan bij vrouwen van dezelfde leeftijd, hoewel dit verschil na de menopauze kleiner wordt. Na een eerste risicobeoordeling hangt de frequentie van vervolg-screening af van het gevonden risicoprofiel: bij een laag risico is herhaling na vijf jaar vaak voldoende, terwijl bij een matig of verhoogd risico frequentere controle nodig is.

Risicofactoren die eerdere screening rechtvaardigen

In bepaalde situaties is het verstandig om al voor het 40e levensjaar een screening te ondergaan. Dit geldt met name voor mensen met:

• Familiaire belasting: een eerstegraads familielid (ouder, broer of zus) dat voor het 65e levensjaar een hartinfarct, beroerte of plotse hartdood heeft gehad
• Bekende familiaire hypercholesterolemie (FH): een erfelijke aandoening die leidt tot sterk verhoogd LDL-cholesterol vanaf de geboorte
• Diabetes type 1 of type 2: diabetes verdubbelt tot verviervoudigt het risico op hart- en vaatziekten
• Chronische nierschade: een verminderde nierfunctie is een onafhankelijke risicofactor voor cardiovasculaire events
• Auto-immuunziekten: aandoeningen zoals reumatoide artritis en systemische lupus erythematosus (SLE) gaan gepaard met chronische ontsteking die aderverkalking bevordert
• Roken: rokers hebben een twee- tot viermaal verhoogd risico op hart- en vaatziekten
• Ernstig overgewicht (BMI boven 30): obesitas is geassocieerd met hoge bloeddruk, dyslipidemie en insulineresistentie
• Zwangerschapscomplicaties: vrouwen die pre-eclampsie, zwangerschapsdiabetes of zwangerschapshypertensie hebben doorgemaakt, hebben een verhoogd cardiovasculair risico op latere leeftijd

Etnische achtergrond

Bepaalde etnische groepen hebben een hoger risico op hart- en vaatziekten. In Nederland geldt dit met name voor mensen met een Zuid-Aziatische achtergrond (Hindoestaans-Surinaams), die gemiddeld 5 tot 10 jaar eerder hart- en vaatziekten ontwikkelen dan de algemene bevolking. Ook mensen met een Afro-Caribische achtergrond hebben een verhoogd risico op hypertensie en beroerte. Voor deze groepen kan eerdere screening zinvol zijn.

Soorten screeningstests

Er bestaan verschillende onderzoeken die bij een hart- en vaatscreening kunnen worden ingezet. Sommige zijn eenvoudig en worden routinematig uitgevoerd bij de huisarts, terwijl andere meer gespecialiseerd zijn en in het ziekenhuis of bij een cardioloog plaatsvinden.

1. Bloeddrukmeting

De bloeddrukmeting is de eenvoudigste en meest uitgevoerde cardiovasculaire screening. Hoge bloeddruk (hypertensie) is een van de belangrijkste risicofactoren voor hartinfarct, beroerte, hartfalen en nierschade. Het verraderlijke is dat hoge bloeddruk zelden klachten geeft; naar schatting weet een op de drie mensen met hoge bloeddruk niet dat ze het hebben.

Een optimale bloeddruk ligt rond de 120/80 mmHg. Van hypertensie spreken we bij een aanhoudende bloeddruk van 140/90 mmHg of hoger. Tussen 120/80 en 140/90 mmHg spreekt men van een hoog-normale bloeddruk, wat al een licht verhoogd risico geeft. Een enkele meting is niet voldoende om hypertensie vast te stellen; er zijn meerdere metingen op verschillende momenten nodig, of een 24-uurs bloeddrukmeting.

2. Cholesterolpanel (lipidenprofiel)

Een lipidenprofiel is een bloedtest die de verschillende vetwaarden in het bloed meet: totaal cholesterol, LDL-cholesterol (het "slechte" cholesterol), HDL-cholesterol (het "goede" cholesterol) en triglycerides. Verhoogd LDL-cholesterol is een directe oorzaak van atherosclerose en daarmee van hartinfarcten en beroertes.

De streefwaarden hangen af van het totale risicoprofiel. Bij mensen zonder risicofactoren geldt een LDL onder de 3,0 mmol/L als wenselijk. Bij een hoog risico is het streefdoel een LDL onder de 1,8 mmol/L, en bij een zeer hoog risico zelfs onder de 1,4 mmol/L. De test wordt uitgevoerd via een eenvoudige bloedafname bij de huisarts of het laboratorium.

3. Bloedglucose (nuchtere glucose en HbA1c)

Diabetes mellitus is een van de sterkste risicofactoren voor hart- en vaatziekten. Een nuchtere bloedglucosetest of een HbA1c-test (die het gemiddelde bloedsuikergehalte over de afgelopen 2-3 maanden meet) kan diabetes of prediabetes opsporen. Een nuchtere glucose boven de 7,0 mmol/L of een HbA1c boven de 48 mmol/mol (6,5%) wijst op diabetes. Waarden daartussen (glucose 6,1-6,9 mmol/L of HbA1c 42-47 mmol/mol) duiden op prediabetes, een voorstadium waarbij het risico op diabetes en hart- en vaatziekten al verhoogd is.

4. Calcium score CT-scan (coronaire calciumscore)

De calcium score is een lage-dosis CT-scan van het hart die de hoeveelheid kalkafzettingen in de kransslagaders meet. Kalkafzettingen zijn een direct teken van atherosclerose. De uitslag wordt uitgedrukt als een Agatston-score:

De calcium score is bijzonder waardevol bij mensen met een matig (intermediair) risico volgens de SCORE2-berekening, omdat de uitslag kan helpen om de beslissing over het al dan niet starten van medicatie te nemen. Een score van 0 is geruststellend en kan reden zijn om medicatie (nog) niet te starten. Een hoge score kan juist de doorslag geven om wel te beginnen met behandeling. Het onderzoek duurt slechts enkele minuten, is pijnloos en gebruikt geen contrastmiddel.

5. Enkel-armindex (ABI)

De enkel-armindex (Ankle-Brachial Index, ABI) is een eenvoudig en goedkoop onderzoek dat perifeer vaatlijden (etalagebenen) opspoort. Hierbij wordt de bloeddruk gemeten aan de enkel en aan de arm. Normaal is de bloeddruk aan de enkel gelijk aan of iets hoger dan aan de arm (ABI 0,9-1,3). Een ABI lager dan 0,9 wijst op vernauwing van de slagaders in de benen, wat een teken is van gegeneraliseerde atherosclerose. Mensen met een verlaagde ABI hebben een verhoogd risico op hartinfarct en beroerte, ook als ze geen beenklachten hebben.

6. Elektrocardiogram (ECG)

Een ECG (ook wel hartfilmpje genoemd) registreert de elektrische activiteit van het hart via elektroden op de borstkas en ledematen. Het onderzoek duurt minder dan een minuut en is volledig pijnloos. Een rust-ECG kan afwijkingen opsporen zoals hartritmestoornissen (zoals boezemfibrilleren), tekenen van een eerder doorgemaakt hartinfarct, linkerventrikel-hypertrofie (verdikking van de hartwand door langdurig hoge bloeddruk) en geleidingsstoornissen.

Als screeningsinstrument heeft het rust-ECG beperkingen: het laat alleen zien wat er op het moment van de opname gebeurt. Hartritmestoornissen die af en toe optreden, kunnen worden gemist. Daarom wordt soms een inspannings-ECG (fietstest) uitgevoerd, waarbij de elektrische activiteit van het hart wordt geregistreerd terwijl je fietst op een hometrainer. Dit kan zuurstoftekort van de hartspier aan het licht brengen dat in rust niet zichtbaar is.

7. Echocardiogram (hartecho)

Een echocardiogram is een echografie van het hart. Met behulp van geluidsgolven wordt een bewegend beeld van het hart gemaakt, waardoor de cardioloog de structuur en functie van het hart in beeld kan brengen. Een echocardiogram toont de grootte van de hartkamers, de werking van de hartkleppen, de pompfunctie van het hart (ejectiefractie), eventuele verdikkingen van de hartwand en afwijkingen in de hartstructuur.

Een echocardiogram wordt niet standaard als screeningsonderzoek ingezet bij mensen zonder klachten, maar kan worden aangevraagd wanneer het ECG afwijkingen toont, bij verdenking op hartfalen of hartklepafwijkingen, of bij mensen met een sterk belaste familiegeschiedenis (bijvoorbeeld bij families met hypertrofische cardiomyopathie).

SCORE2: de Europese risicoberekening

De SCORE2 (Systematic COronary Risk Evaluation 2) is het instrument dat door de European Society of Cardiology (ESC) wordt aanbevolen om het cardiovasculaire risico te berekenen. Het vervangt het eerdere SCORE-model en schat het 10-jaarsrisico op fatale en niet-fatale cardiovasculaire events in (hartinfarct, beroerte, cardiovasculair overlijden).

SCORE2 houdt rekening met de volgende factoren:

• Leeftijd
• Geslacht
• Rookstatus (wel of niet roken)
• Systolische bloeddruk (de bovendruk)
• Totaal cholesterol en HDL-cholesterol (de ratio)

Op basis van deze factoren wordt een risicopercentage berekend. De ESC-richtlijnen uit 2021 classificeren het risico als volgt voor mensen onder de 70 jaar:

Voor ouderen (70 jaar en ouder) wordt de SCORE2-OP (Older Persons) variant gebruikt, met aangepaste drempelwaarden omdat het absolute risico met de leeftijd stijgt. Bij mensen ouder dan 70 geldt een 10-jaarsrisico van 15% of hoger als hoog risico.

Belangrijk om te weten is dat SCORE2 niet alle risicofactoren meeneemt. Factoren zoals diabetes, nierfunctie, familiegeschiedenis, etniciteit, BMI en lichamelijke activiteit worden niet in de berekening opgenomen. Dat betekent dat het berekende risico bij sommige mensen een onderschatting kan zijn. De arts zal daarom altijd het berekende risico in context plaatsen en eventueel naar boven bijstellen op basis van aanvullende informatie.

Wat gebeurt er tijdens een screening?

Een cardiovasculaire screening begint doorgaans bij de huisarts of in een screeningskliniek. Het traject verloopt meestal in een aantal stappen:

Stap 1: Anamnese en lichamelijk onderzoek

De arts begint met een uitgebreid vraaggesprek (anamnese) over je persoonlijke en familiegeschiedenis: hebben je ouders, broers of zussen op jonge leeftijd hart- en vaatziekten gehad? Rook je of heb je gerookt? Hoeveel beweeg je? Gebruik je medicijnen? Heb je diabetes? Vervolgens wordt een lichamelijk onderzoek uitgevoerd, waarbij onder meer de bloeddruk wordt gemeten, het hart wordt beluisterd met een stethoscoop, de buikomvang wordt gemeten en het lichaamsgewicht en de lengte worden bepaald (voor de BMI).

Stap 2: Bloedonderzoek

Er wordt bloed afgenomen voor een lipidenprofiel (cholesterol en triglyceriden), nuchtere glucose of HbA1c, nierfunctie (creatinine en eGFR) en eventueel aanvullende markers. Het resultaat is doorgaans binnen enkele dagen bekend.

Stap 3: Risicoberekening

Op basis van de verzamelde gegevens berekent de arts het 10-jaarsrisico met SCORE2. Dit levert een getal op dat aangeeft hoe groot de kans is op een hart- of vaatziekte in de komende tien jaar. Op basis van dit risico wordt een behandelstrategie bepaald.

Stap 4: Eventueel aanvullend onderzoek

Bij een matig of verhoogd risico, of wanneer er twijfel bestaat over het risicoprofiel, kan de arts aanvullend onderzoek aanvragen. Dit kan een ECG, een calcium score CT-scan, een echocardiogram of een inspanningstest zijn. Bij verdenking op perifeer vaatlijden kan een enkel-armindex worden bepaald.

Resultaten interpreteren

De uitkomst van een hart- en vaatscreening is geen simpel "gezond" of "ongezond". Het gaat om een risicobeoordeling: hoe groot is de kans dat je in de komende 10 jaar een hartinfarct, beroerte of andere cardiovasculaire event krijgt? De arts bespreekt de resultaten met je en legt uit wat ze betekenen.

Laag risico (SCORE2 < 2,5%)

Bij een laag risico is er in principe geen reden voor medicamenteuze behandeling. De arts zal adviseren om een gezonde leefstijl te handhaven: niet roken, voldoende bewegen, gezond eten en een gezond lichaamsgewicht behouden. Herhaling van de risicobeoordeling na vijf jaar is doorgaans voldoende.

Matig risico (SCORE2 2,5-7,5%)

Bij een matig risico worden leefstijlveranderingen sterk geadviseerd. Afhankelijk van de specifieke risicofactoren kan de arts overwegen om medicatie te starten, bijvoorbeeld een statine bij verhoogd cholesterol of een bloeddrukverlager bij hypertensie. Een calcium score kan bij een matig risico helpen om de beslissing over medicatie te onderbouwen: een score van 0 kan geruststellen, terwijl een hoge score aanleiding geeft om wel te starten met behandeling.

Hoog risico (SCORE2 > 7,5%)

Bij een hoog risico wordt naast intensieve leefstijladviezen vrijwel altijd medicamenteuze behandeling aanbevolen. Dit omvat doorgaans een statine om het LDL-cholesterol te verlagen (streefdoel LDL < 1,8 mmol/L), eventueel een bloeddrukverlager en bij diabetes optimalisatie van de bloedglucoseregulatie. De patient wordt vaker gecontroleerd om te beoordelen of de behandeldoelen worden behaald.

Na de screening: wat nu?

Een screening is geen eindpunt, maar een beginpunt. Afhankelijk van de uitkomst zijn er verschillende vervolgstappen mogelijk:

Leefstijlveranderingen

Ongeacht het risicoprofiel zijn leefstijlveranderingen altijd de basis van cardiovasculaire preventie. De belangrijkste maatregelen zijn:

• Stoppen met roken: roken is de sterkste beinvloedbare risicofactor. Stoppen verlaagt het cardiovasculaire risico binnen enkele jaren aanzienlijk
• Gezonde voeding: een mediterraan dieet met veel groenten, fruit, volkoren producten, noten, vis en olijfolie verlaagt het cardiovasculaire risico
• Voldoende bewegen: minimaal 150 minuten matig-intensieve lichaamsbeweging per week (zoals stevig wandelen) of 75 minuten intensieve beweging
• Gezond gewicht: een BMI tussen 18,5 en 25 en een buikomvang onder de 94 cm (mannen) of 80 cm (vrouwen)
• Matig alcoholgebruik: maximaal 1 glas per dag, en liefst niet dagelijks
• Stressbeheersing: chronische stress verhoogt de bloeddruk en bevordert ongezond gedrag

Medicamenteuze behandeling

Wanneer leefstijlveranderingen onvoldoende zijn of het risico hoog is, kan de arts medicatie voorschrijven. De meest voorgeschreven medicijnen bij cardiovasculaire preventie zijn statines (cholesterolverlagers), antihypertensiva (bloeddrukverlagers) en bij sommige patienten trombocytenaggregatieremmers (zoals acetylsalicylzuur in lage dosering). Bij diabetes worden medicijnen ingezet die niet alleen de bloedsuiker reguleren, maar ook het cardiovasculaire risico verlagen, zoals SGLT2-remmers en GLP-1-receptoragonisten.

Verwijzing naar de cardioloog

In sommige gevallen wordt na een screening doorverwezen naar de cardioloog. Dit kan het geval zijn bij sterk afwijkende resultaten, een vermoeden van structurele hartafwijkingen, een sterk belaste familiegeschiedenis die nader onderzoek vergt, of wanneer de huisarts aanvullende beeldvorming nodig acht. De cardioloog kan meer gespecialiseerde onderzoeken uitvoeren, zoals een CT-coronairangiografie, een stress-MRI of een hartkatheterisatie.

Kosten en vergoeding in Nederland

De kosten en vergoedingen van hart- en vaatscreening in Nederland hangen sterk af van de situatie: gaat het om screening op indicatie (met medische reden) of om een vrijwillige preventieve check-up?

Vergoed via de basisverzekering

Wanneer er een medische indicatie bestaat (bijvoorbeeld bekende risicofactoren, klachten of een verwijzing van de huisarts), worden de meeste onderzoeken vergoed uit het basispakket van de zorgverzekering. Dit geldt voor het consult bij de huisarts, bloedonderzoek (lipidenprofiel, glucose, nierfunctie), bloeddrukmeting, een ECG bij de huisarts of cardioloog en een echocardiogram op verwijzing. Let wel: het eigen risico (385 euro in 2026) is van toepassing op de meeste van deze onderzoeken, met uitzondering van het huisartsenconsult.

Niet standaard vergoed

Sommige onderzoeken worden niet standaard vergoed, met name wanneer er geen medische indicatie is:

• Calcium score CT-scan: wordt niet vergoed uit het basispakket. De kosten liggen tussen de 100 en 200 euro, afhankelijk van het ziekenhuis of de kliniek. Sommige aanvullende verzekeringen vergoeden dit onderzoek (deels)
• Preventieve hartscreeningspakketten: commerciele klinieken bieden complete hartscreeningspakketten aan (inclusief ECG, bloedonderzoek, calcium score en soms een echocardiogram) voor prijzen varieerend van 200 tot 800 euro. Deze worden doorgaans niet vergoed
• Genetisch onderzoek: DNA-testen voor erfelijke hartaandoeningen worden alleen vergoed wanneer er een duidelijke indicatie is, bijvoorbeeld bij vermoeden van familiaire hypercholesterolemie

Tip: via de huisarts is het voordeligst

De meest kosteneffectieve manier om je cardiovasculaire risico in kaart te laten brengen, is via je huisarts. Een eenvoudige bloeddrukmeting gecombineerd met een bloedtest en een SCORE2-risicoberekening geeft al een goed beeld van je risicoprofiel. Het huisartsenconsult is kosteloos (valt niet onder het eigen risico) en het bloedonderzoek valt onder de basisverzekering.

Beperkingen van screening

Hoewel hart- en vaatscreening levens kan redden, is het belangrijk om ook de beperkingen te kennen:

• Vals-positieve uitslagen: een screeningstest kan een afwijking suggereren die er niet is. Dit kan leiden tot onnodige ongerustheid en aanvullende (soms invasieve) onderzoeken. Bijvoorbeeld: een afwijkend inspannings-ECG hoeft niet altijd te wijzen op coronaire hartziekte
• Vals-negatieve uitslagen: een screening kan ook risicofactoren missen. Een normale bloeddruk op het moment van meting sluit witte-jashypertensie niet uit, en een calcium score van 0 sluit de aanwezigheid van zachte (niet-verkalkte) plaques niet uit
• Overdiagnostiek en overbehandeling: screening kan leiden tot het ontdekken van afwijkingen die nooit tot ziekte zouden hebben geleid, maar waarvoor wel behandeling wordt gestart. Dit is met name een aandachtspunt bij oudere patienten met een beperkte levensverwachting
• Schijnveiligheid: een gunstige screeningsuitslag kan een gevoel van onterechte veiligheid geven. Het is belangrijk om te beseffen dat screening een momentopname is en dat risicofactoren in de loop der tijd kunnen veranderen
• Niet alle risicofactoren worden gemeten: standaard screening vangt niet alle risicofactoren op. Factoren zoals chronische stress, slaapapneu, luchtvervuiling en psychosociale factoren dragen bij aan het cardiovasculaire risico maar worden niet routinematig gescreend

Ondanks deze beperkingen is er sterk wetenschappelijk bewijs dat vroege opsporing en behandeling van risicofactoren het risico op hart- en vaatziekten aanzienlijk verlaagt. De voordelen van screening wegen bij de meeste risicogroepen ruimschoots op tegen de nadelen, mits de resultaten zorgvuldig worden geinterpreteerd door een gekwalificeerde arts.

Veelgestelde vragen

Conclusie: voorkomen is beter dan genezen

Hart- en vaatziekten zijn in veel gevallen te voorkomen of op zijn minst uit te stellen. Een preventieve hart- en vaatscreening is een krachtig instrument om stille risicofactoren op te sporen voordat ze tot ernstige schade leiden. Of het nu gaat om een eenvoudige bloeddrukmeting en cholesteroltest bij de huisarts, of om een uitgebreider onderzoek met een calcium score en ECG: vroege opsporing geeft je de mogelijkheid om tijdig in te grijpen.

Wacht niet tot je klachten krijgt. Hart- en vaatziekten ontwikkelen zich jarenlang in stilte, en de eerste manifestatie kan een hartinfarct of beroerte zijn. Zeker als je ouder bent dan 40, als je rookt, als je bekend bent met hoge bloeddruk of diabetes, of als hart- en vaatziekten in je familie voorkomen, is het verstandig om je risico in kaart te laten brengen.

Wil je je laten screenen of heb je vragen over je cardiovasculaire risico? Vind een cardioloog bij jou in de buurt en neem vandaag nog de eerste stap naar een gezonder hart.